YAPISINA GÖRE CÜMLELER

Cümle türleri konu anlatım videosu
Yıpısına göre cümlelerle ilgili bilgi görseli

BASİT CÜMLE

Tek yargı taşıyan cümlelerdir. Basit cümlelerde yüklem dışında yargı içeren sözlere yer verilmez. Bu yüzden basit cümlelerde eylemsi, -se,-sa gibi unsurlar bulunmaz. 

Örnek:

  • Yarın için en iyi hazırlık, bugünün işini iyi yapmaktır.

BİRLEŞİK CÜMLE

Birleşik cümlenin oluşum şeması

Birden fazla yargı içeren cümlelerdir. Bu cümlelerde bir temel yargı (temel cümle) bir de temel yargıya bağlı yan yargı (yan cümlecik) bulunur. Temel yargı yüklemin olduğu bölümde bulunur. Yan yargı ise değişik biçimlerde oluşturulan yan cümlelerde bulunur. Konunun ayrıntılarına geçmeden önce yan cümle ile temel cümle arasındaki ilişkiyi içeren aşağıdaki tabloyu inceleyiniz.

Temel Cümle: Yan cümlelerin bağlı olduğu, asıl yargıyı bildiren cümlelere temel cümle denir. Başka bir deyişle, yüklemin bulunduğu bölüm temel cümledir. Temel cümleler genellikle sonda bulunur.

Yan Cümle: Yüklem dışında yargı bildiren söz birliklerine yan cümle denir. Yan cümleler temel cümlenin herhangi bir ögesi olarak görev üstlenirler ve genellikle başta bulunur. Yan cümleler eylemsilerle, iç cümlelerle oluşturulabildiği gibi -se, -sa koşul kipiyle, mi veya değil edatıyla,  ki bağlacıyla da oluşturulabilir. Yan cümlenin oluşum biçimine göre birleşik cümleler değişik adlar alır. Şimdi yan cümlenin oluşum biçimine göre oluşan birleşik cümleleri inceleyim.

Girişik – Birleşik Cümle

Yüklem dışında içinde eylemsi bulunan cümlelerdir. Yani içinde eylemsi bulanan cümlelere girişik-birleşik cümle denir. Eylemsinin bulunduğu kısım yan cümleyi, yüklemin bulunduğu kısım temel cümleyi oluşturur.

Örnekler:

Gündüz kandilini hazırlamayan, / gece karanlığını kabullenmiştir.

Öğretmen / beni sınava almayı / kabul etti.

Mezuniyet törenine katılacaklara / haber verdiniz mi?

Alışmış, / kudurmuştan / beterdir.

Sevinç çığlıkları atarak  / kardeşine doğru koştu.

Biraz dinlenip  /yola çıktılar.

İç İçe Birleşik Cümle

Bağımsız bir cümlenin yan cümle görevi üstlenerek temel cümleye bağlanmasıyla oluşur. Başka bir deyişle iç içe geçmiş iki cümleden oluşur. Cümlelerden biri temel cümle, diğeri yan cümledir. Temel cümleye dış cümle, yan cümleye iç cümle denir. İç cümleler tüm ögeleriyle birlikte tek sözcükmüş gibi değerlendirilerek  temel cümlelerin bir ögesi olarak kabul edilir.

  • Doğrudan anlatımlı bütün cümleler iç içe birleşik cümledir.

Atatürk, benim tek rehberim bilimdir, demiştir.

Örnekler:

Apartmana yeni taşınan komşulara “hoş geldine” gideceğiz.

“O da bizimle gelsin mi” diye babasına danıştı.

Ateş düştüğü yeri yakar, derler.

Koşullu Birleşik Cümle

Yan cümlesi koşul kipi (-se, -sa) ile çekimlenmiş eylemlerden oluşan birleşik cümlelerdir. Yan cümle, temel cümleyi koşul anlamıyla tamamlar.

Örnekler:

  • Yağmur yağmazsa günümüz güzel geçer.
  • Onu görürsem her şeyi tek tek anlatacağım.
  • Herkesin aklı bir olsa koyuna çoban bulunmaz.
  • Hırsız evden olursa mandayı bacadan aşırır.
  • Ön tekerlek nereye giderse arka tekerlek de oraya gider.

Mi’li Birleşik cümle

Yan cümlesi mi ile kurulan birleşik cümlelerdir. Bu tür birleşik cümleler iki bağımsız yargının mi edatıyla birbirine bağlanması sonucu oluşur. Bu durumda mi edatı cümleye zaman ya da koşul anlamı katar.

Örnekler:

  • Kafası bozuldu mu deniz kenarına gider.
  • Hızlı koştun mu onlara yetişirsin.
  • Alacaklılar kapıya dayandı mı hâlini o zaman görürüm.

İlgi Cümlesi (Ki’li Birleşik Cümle)

Yan cümlenin temel cümleye ki bağlacı aracılığıyla bağlanması sonucu oluşur. İlgi cümlelerinde iki bağımsız yargı ki bağlacı kullanılarak birbirlerine bağlanır. Bu cümlelerden biri yan yargı, diğeri temel yargı olur.

  • İlgi cümlelerinde Türkçe kurallara ters olarak temel cümle başta, yan cümle sonda bulunur.

Örnekler:

  • Duydum ki / unutmuşsun gözlerimin rengini.                                                                  temel cümle                                  yan cümle
  • Öyle sanıyorum ki / bu sorunun doğru yanıtı yok.                                                         temel cümle                            yan cümle
  • O kadar sevindi ki / yerinde duramadı.                                                                              temel cümle                                 yan cümle             

Değil’li Birleşik cümle

İki yargının değil sözüyle bağlanmasıyla oluşur. Bu cümlelerde “değil” sözcüğü yüklemin olumsuzunun yerine geçer.

Örnek:

Bilimin asıl amacı yeni kanıtlar bulmak değil, bunlarla ilgili yeni düşünce biçimleri keşfetmektir.

Birleşik cümle özetini bu videodan izleyebilirsiniz.

SIRALI CÜMLE

En az iki yüklemi bulunan cümlelerdir. Sıralı cümleleri oluşturan yüklemler birbirlerinden virgül ya da noktalı virgülle ayrılır. Sıralı cümlelerde yan cümlecik bulunup bulunmaması önemli değildir.

Sıralı cümlenin oluşum şeması

          Örnekler:

  • Zamanı ve sözleri dikkatsizce kullanma, ikisi de geri alınmaz.
  • Dostlarınıza bir gün düşmanınız olabileceklermiş gibi, düşmanlarınıza ise bir gün dostunuz olabileceklermiş gibi davranın. (Bu cümlenin yüklemi ortaktır.)
  • Çok ziyaret usandırır, az ziyaret dostluğa zarar verir.

Sıralı cümle sunum videosu

Bağımlı – Sıralı Cümle

Sıralı cümlelerde herhangi bir öge ortak kullanılabilir. Herhangi bir ögesi ortak olan sıralı cümlelere bağımlı-sıralı cümle denir.

Bağımlı sıralı cümle
Bağımlı-sıralı cümle görseli

Bağımsız – Sıralı Cümle

Hiçbir ögesi ortak olmayan cümlelere bağımsız sıralı cümle denir.

Örnekler:

  • Deliye bal tattırmışlar, çarşıda katran bırakmamış.
  • Bak bana bir gözle, bakayım sana iki gözle.
  • Kazma elin kuyusunu, kazarlar kuyunu.

Bağlı – Sıralı Cümle

Sıralı cümleler birbirlerine virgül yerine bağlaçla bağlanırsa bağlı-sıralı cümle oluşur.

Örnekler:

  • Birden içeri girdi ve telaşlı bir şekilde etrafa baktı.
  • Geçmişten çok geleceği düşünmeliyiz çünkü bundan sonra orada yaşayacağız.
  • Geçmişi değiştiremezsin ama gelecek ellerinin arasındadır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s