ANLAMINA GÖRE CÜMLELER

BİLDİRME CÜMLELERİ

Bildirme (haber) kipleri (-di, -miş,-yor, -ecek, -r) ya da ek eylemle çekime girmiş sözcüklerin yüklem olduğu cümlelerdir.

Örnekler:

• Yarınki sınava hazırlanacağım.
• Beni erken uyandırdılar.
• Kitaplarım dolabın üstündeydi.

İSTEK CÜMLELERİ

Dilek kipleri (emir, istek, dilek-şart, gereklilik) ile çekimlenmiş çekimlenmiş eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdir.

Örnekler:

• Bekleyelim, ortalık biraz sakinleşsin.
• Bulunduğun ortamdan biraz uzaklaşmalısın.
• Kurban çehrene ey nazlı hilal!
• Keşke sen de gelsen.

OLUMLU CÜMLELER

Yapıca Olumlu Cümleler 

Yüklemlerinde yok, değil, -me, -ma, -sız, -siz unsurlarının bulunmadığı cümlelerdir.

Örnekler:

Uzun uzun düşündükten sonra konuşmaya başladı.

Komşular bize oturmaya gelmişlerdi.

Anlamca Olumlu cümleler

Yüklemin bildirdiği işin gerçekleşme yönünde olduğunu ileten cümlelerdir. Bu cümlelerde yüklemin kötü ya da iyi bir şeyi içerip içermediğine bakılmaz. Eylemin gerçekleşip gerçekleşmemesine bakılır.

Örnekler:

Borçlunun duacısı alacaklıdır.

Mısır’da çıkan olaylarda birçok insan yaralandı.

OLUMSUZ CÜMLELER

Yapıca Olumsuz Cümleler

Yükleminde yok, değil, -me, -ma, -sız, -siz unsurlarından biri bulunan cümlelerdir.

Örnekler:

• Beni kimse bu konuda haberdar etmedi.
• Kaç gündür keyifsizim.
• Senin yaptıkların hiç de kötü değil.
• Üzülmene hiç gerek yok.

Anlamca Olumsuz cümleler

Yüklemin olumsuz anlam bildirmesidir. Bu cümlelerde yüklem gerçekleşme yönünde bir anlam ifade etmez.

Örnekler:

• Ne karanlıkta yat ne kara düş gör. (yatma, görme)
• Kaçar mı mert olan, er meydanından? (kaçmaz)
• Ne zaman yüzüm güldü ki? (gülmedi)

Not:

• Bir cümle biçimce olumsuz olduğu halde anlamca olumlu olabilir
• Bir cümle biçimce olumlu olduğu halde anlamca olumsuz olabilir.

Örnekler:

• Ne gelen var ne giden. (biçimce olumlu, anlamca olumsuz)
• Kötü şeyler söyler miyim hiç? (biçimce olumlu, anlamca olumsuz)
• Onun olanakları yok değil. (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)
• Bunları bilmiyor değilim. (biçimce olumsuz, anlamca olumlu)

SORU CÜMLELERİ

Gerçek Soru Cümleleri

Bir şeyi öğrenmek amacıyla kurulan ve yanıt bekleyen soru cümleleridir.

Örnekler:

• Bizi nerde bekleyeceklerdi?
• Nerden geliyorsun?
• Sen mi yaptın bu yemekleri?

Sözde Soru Cümleleri

Bir şeyi öğrenmek amacıyla sorulmayan, yanıt beklemeyen, kendi yanıtını kendi içinde taşıyan soru cümleleridir. Sözde soru cümleleri rica, abartı, şaşma, yadsıma, karşılaştırma, sitem gibi anlamlar içerir.

Örnekler:

• Pencereyi açabilir misiniz?
• Yemekte neler yoktu ki?
• Hani beni arayacaktın?
• Böyle koşullarda yaşamayı kim istemez?
• Deniz tuzsuz olur mu, dibi kumsuz olur mu?
• İnsan, kardeşine böyle mi davranır?
• Sana inanmamazlık eder miyim hiç?
• Bu kadar eziyet görülmüş şey midir?
• Bu soğukta dışarı mı çıkılır?
• Beni her zaman koruduğunu bilmez miyim?

EMİR CÜMLELERİ

Emir kipiyle çekimlenmiş eylemlerin yüklem olduğu, emir anlamı taşıyan cümlelerdir.

Örnek:

Nerde olursan ol

Yürü üstüne üstüne,

Fırsatçının, fesatçının, hayının.

Dayan iş ile

Umut ile, sevda ile, düş ile

İçerde, daşarıda, derste, sırada

Tükür yüzüne celladın,

Dayan kitap ile

Tırnak ile, diş ile

Dayan, rüsva etme beni.

ÜNLEM CÜMLELERİ

Sevinç, heyecan, korku, şaşkınlık, uyarma, sitem, beğenme, alay, öfke, paylama, yüreklendirme… anlamı içeren cümlelerdir.

Örnekler:

• Ya ölüm ya istiklal!
• İlk hedefiniz Akdeniz’dir ileri!
• İmdat, yardım edin!
• Sana benim gözümle bakan gözler kör olsun!

KOŞUL CÜMLELERİ

Eylemin gerçekleşmesini bir koşula bağlayan cümlelerdir.

Örnekler:

Gerekli önlemleri alırsak hiçbir sorun çıkmaz.