YARDIMCI ÖGELER

Yardımcı ögeler yükleme bağlıdır.
Yardımcı ögeler trenin vagonlarına benzer lokomotife yani yükleme bağlıdır.

YARDIMCI ÖGELER

Cümlede bulunması zorunlu olmayan ögelere yardımcı öge denir. Yardımcı ögeler cümleyi çeşitli yönlerden tamamlar. Buna göre yardımcı ögeler şu çeşitlere ayrılır.

NESNE (DÜZ TÜMLEÇ)

Nesne ile ilgili konu anlatımı videosu

Öznenin yaptığı işten etkilenen varlığı karşılayan söz ya da söz öbeklerine nesne denir. İki tür nesne vardır:

Belirtisiz Nesne 

Yalın durumda bulunan nesnelerdir. Belirtisiz nesneyi bulmak için yükleme ne sorusu sorulur. 

Örnek:

Her sabah fırından ekmek alırım.

— Her sabah fırından ne alırım.

— Ekmek. (belirtisiz nesne)

Her seferinde, ateş olmayan yerden duman çıkmaz, derdi.

— Her seferinde ne derdi?

— Ateş olmayan yerden duman çıkmaz. (belirtisiz nesne)

Belirtisiz nesneyi bulmak için kullanılan “ne” sorusu aynı zamanda özneyi bulmak için de kullanılır. Bu yüzden kimi cümlelerde bu sorunun yanıtı kafa karışıklığı yaratabilir. Böyle bir karışıklığın oluşmaması için ilk önce özneyi bulunmalıdır. Sonra özne ve yükleme birlikte “ne” sorusu sorulmalıdır.
Örnek:
Kedi ciğer yedi.
—Kedi ne yedi?
—Ciğer. (belirtisiz nesne)
Bu cümlede “kedi yeme işini yaptığı için özne, ciğer yeme işinden etkilendiği için nesne”dir.
Belirtisiz nesneyi bulmak için genelde kim sorusu sorulmaz. Sadece edilgen eylemlerle kurulan cümlelerdeki sözde özne durumundaki belirtisiz nesneleri bulmak için kim sorusu kullanılabilir.
Örnek: 
Bu konu da öğrenciler uyarıldı.
— Uyarılan kim?
— Öğrenciler (belirtisiz nesne, sözde özne)

Belirtili Nesne

Adın –i durum eki (belirtme durum eki)ni almış nesnelerdir. Belirtili nesneyi bulmak için neyi, kimi soruları sorulur.

Örnek:

Orhan Veli, İstanbul’u çok severdi.

— Orhan Veli neyi severdi?

— İstanbul’u. (belirtili nesne)

Işıl Ege bahçede Selin’i arıyordu.

—Işıl Ege kimi arıyordu?

—Selin’i. (belirtili nesne)

Yok edin insanın insana kulluğunu.

— Neyi yok edin?

—İnsanın insana kulluğunu. (belirtili nesne)

nesne kimlik kartı
Nesne kimlik kartı

DOLAYLI TÜMLEÇ (YER TAMLAYICISI)

Dolaylı tümleç konu anlatım videosu

Yüklemin anlamını yönelme, kalma, ayrılma bildirerek tamamlayan ögelere dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) denir. Bir sözcüğün cümlede dolaylı tümleç olabilmesi için adın -e, -de, -den durum eklerinden birini alması gerekir. Bu eklerden birini almayan sözcükler dolaylı tümleç olamazlar.

Dolaylı tümleci bulmak için sorulan sorular -e, -de, -den eklerini alırlar. Dolaylı tümleci bulmak kullanılan sorular aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

NEYEKİMENEREYE KAÇA
NE(Y)DEKİMDENEREDE———
NE(Y)DENKİMDENNEREDENKAÇTAN
Dolaylı tümleç soru tablosu

Örnekler:

Çocuğun gözü çikolatada kalmıştı.

— Çocuğun gözü nede kalmıştı. 

— Çikolatada. (dolaylı tümleç)

İlk sözü ondan bekliyordum.

— İlk sözü kimden bekliyordum?

— Ondan. (dolaylı tümleç)

Parti lideri, veda ziyaretlerine bir gün önceden başladı.

—Parti lideri neye başladı?

—Veda ziyaretlerine. (dolaylı tümleç)

Bu şarkıyı bir de senden dinleyelim.

— Kimden dinleyelim?

— Senden. (dolaylı tümleç)

Bu gömleği yirmi beşe aldım, otuzdan satıyorum.

—Kaça aldım?

—Yirmi beşe. (dolaylı tümleç)

—Kaçtan satıyorum.

—Otuzdan. (dolaylı tümleç) 

“Neden” sorusu “niçin” anlamına gelecek şekilde kullanılırsa dolaylı tümleci değil, zarf tümlecini buldurur. Bu sorunun kullanımına dikkat edilmelidir.
Örnekler:
Boş zamanlarımda kitap okumaktan hoşlanırım.

—Neden hoşlanırım?
—Kitap okumaktan. (dolaylı tümleç)
Toplantı geç bittiğinden seni arayamadım.
— Neden(niçin) arayamadım?
—Toplantı geç bittiğinden. (zarf tümleci)
–E, -de, -den eklerini alan her öge dolaylı tümleç olmayabilir. Bu ekleri almış sözcükler zaman, durum, neden, amaç bildirirse zarf tümleci olur. Böyle kullanımlarda bu sözcükler dolaylı tümleç sorularına yanıt vermez; ne zaman, nasıl, niçin gibi zarf tümleci sorularına yanıt verirler.
Örnekler:
Sahilde tek başıma dolaştım. 
— Nasıl dolaştım.
—Tek başıma. (zarf tümleci-durum bildiren zarf)
Bugünlerde pek keyfi yok.
— Ne zaman keyfi yok.
— Bugünlerde. (zarf tümleci-zaman bildiren zarf)
Buraya eğlenmeye geldik.
— Niçin geldik?
— Eğlenmeye. (zarf tümleci-amaç bildiren zarf)
Heyecandan elleri titriyordu.
— Elleri niçin titriyordu?
— Heyecandan. (zarf tümleci-neden bildiren zarf)
Dolaylı tümleci buldurmak için kullanılan sorular cümlede dolaylı tümleç görevi üstlenmiş sayılır.
Dolaylı tümleç kimlik kartı

ZARF TÜMLECİ

(BELİRTEÇ TÜMLECİ / ZARF TAMLAYICISI)

Yüklemi, zaman, durum, yön, miktar, neden, amaç, koşul bildirerek tamamlayan unsurlara zarf tümleci denir. Zarf tümlecini bulmak için yükleme ne zaman, nasıl, nere, ne kadar, niçin (niye, ne diye, neden), kim tarafından gibi sorular sorulur.

Örnekler:

Bugün derste Yılmaz Öğretmen bize zarf tümlecini anlattı.

—Yılmaz Öğretmen ne zaman anlattı?

—Bugün. (zarf tümleci- zaman zarfı)

Biz konuşmaya dalınca yanımızdan sessizce ayrılmış.

—Ne zaman ayrılmış?

—Biz konuşmaya dalınca. (zarf tümleci-zaman zarfı)

—Nasıl ayrılmış?

—Sessizce. (durum zarfı)

Dün gece dört saat kitap okudum.

—Ne zaman okudum?

—Dün gece. (zarf tümleci-zaman zarfı)

—Ne kadar okudum?

—Dört saat. (zarf tümleci-miktar zarfı)

Belgelerini eksiksiz getirenler içeri gelsin.

—Belgelerini getirenler nere gelsin?

—İçeri. (zarf tümleci-yön zarfı)

Not: İleri, geri, yukarı, aşağı, içeri, dışarı gibi yer-yön bildiren zarflar çekim eki aldıklarında zarf olmazlar. Bu sözcüklerin zarf tümleci olabilmeleri için çekim eki getirilmeden kullanılmaları gerekir.  Örnek: Belgelerini getirenler içeriye girsin?  (-E hâlini aldığı için dolaylı tümleçtir.)                                

Sınava iyi hazırlandığından hiç heyecanlanmadı.

—Niçin heyecanlanmadı?

—Sınava iyi hazırlandığından. (zarf tümleci-neden bildiren zarf)

—Ne kadar heyecanlanmadı. 

—Hiç. (zarf tümleci–miktar zarfı)

Zarf tümleci kimlik kartı
Zarf tümleci kimlik kartı

EDAT TÜMLECİ (İLGEÇ TÜMLECİ)

Edatların oluşturdukları söz öbeklerinin cümlede araç, birliktelik, mesafe anlamlarıyla yüklemi tamamlamasını sağlayan söz öbeklerine edat tümleci denir. Edat tümlecini bulmak için yükleme ne ile, kim ile, neye göre, kime göre, nerden nereye kadar gibi sorular sorulur. 

Önemli Not:  Birçok dilbilimci, edat tümleçlerini zarf tümleci olarak kabul ettiği için sınavlarda bu konu pek sorulmamaktadır. Bu yüzden bu sorulara yanıt veren söz öbeklerini – seçeneklerde edat tümleci yoksa –  zarf tümleci olarak kabul edebilirsiniz.

Örnekler:

Arkadaşlarımla kitapçıya gideceğiz.

— Kiminle gideceğiz?

— Arkadaşlarımla. (edat tümleci)

Okuldan eve kadar yürüdüm.

— Nerden nereye kadar yürüdüm.

— Okuldan eve kadar. (edat tümleci)

Edat tümleci kimlik kartı
Edat tümleci kimlik kartı

CÜMLE ÖGELERİ SORU TABLOSU

Cümle ögelerini bulmak için kullanılacak soruların bulunduğu tablo
Tabloyu aşağıdaki bağlantıdan indirebilirsiniz.

YILMAZ ELGÜN