SESTEŞ

Sesteş sözcükler ikizler gibidir. Çok anlamlılıkla karıştırmamak için bu benzetmeyi aklınızda tutun ve yazının altındaki uyarı kısmını dikkatle okuyun.

SESTEŞ (EŞ SESLİ) SÖZCÜKLER

Yazılışları aynı, anlamları farklı olan sözcüklerdir. Eş sesli sözcükler arasında herhangi bir anlam ilgisi kurulamaz.

Ada   : dört taraflı suyla çevrili kara parçası

Ada   : adamak eyleminin kökü

Dal    : ağacın gövdesinden ayrılan kolların her biri

Dal    : dalmak eyleminin kökü

Kara  : en koyu renk, siyah, beyaz karşıtı

Kara  : yeryüzünün denizle örtülü olmayan bölümü, toprak

Sesteşliği ikiz kulelere benzetirsek kulelerdeki odaları da bulundukları kulenin çok anlamlılığına benzetebiliriz. Aşağıdaki uyarıları dikkatlice okumanızda yarar var.
UYARILAR
1.
Benzer yazılışa sahip oldukları halde, üzerinde inceltme imi olan sözcüklerle inceltme imi olmayan sözcükler sesteş değildir.

Yar-yâr,
kar-kâr,
hala-hâlâ,
aşık-âşık  

2.
Bir sözcüğün temel, yan, mecaz anlamları bir araya gelerek çok anlamlılığı oluşturur. Çok anlamlı sözcüklerde de yazılış aynı, anlam farklı olduğu için çok anlamlılıkla sesteşlik karıştırılmaktadır.  Sesteşlikle çok anlamlılık ara-sındaki temel fark sözcükler arasındaki anlam bağıdır. Yani çok anlamlı söz-cükler arasında mutlaka bir anlam ilgisi vardır. Sesteş sözcükler arasında hiçbir anlam ilgisi yoktur. Kısaca söylemek gerekirse birbirini anlam bakı-mından hatırlatan hiçbir sözcük sesteş değildir.  

Örnekler:
Yaşlandıkça gözleri görmez olmuş.
Şu mahallede iki göz bir evim olsa keşke.
Herkese müşteri gözüyle bakıyor.
Diyarbakır’da on gözlü bir köprü var.

Keskin bir bıçakla ekmeği dilimlere ayırdı. (temel)
İnce ve keskin bir kadın sesiyle irkildi herkes. (mecaz)
Keskin bakışlı bir adam karşıya oturdu. (mecaz)
Yanlış uygulamaları keskin dille eleştiren bir yazar olarak bilinir. (mecaz)  

Bu cümlelerde keskin ve göz sözcüklerinin taşıdığı anlamlar aynı değildir. Buna karşın bu sözcükler sesteş sayılmaz. Çünkü bu anlamların hepsi keskin ve göz sözcüklerinin temel anlamlarından hareketle sonradan türetilmiştir. Bu yüzden çok anlamlılık özelliği gösterirler.

3.
Ağaç dikmek için bahçeyi kazdı.
Kümesteki kazlara yem verdi.

Bu cümlelerdeki kaz sözcükleri sesteştir. Çünkü bu sözcükler anlam bakımından hiçbir şekilde birbirini hatırlatmamaktadır ve  aralarında çok anlamlılık ilişkisi yoktur.  

4.
Kökteş sözcüklerle sesteş sözcükler karıştırılmamalıdır. Çok anlamlı sözcük-lerde olduğu gibi kökteş sözcükler anlamca birbirlerini hatırlatır, sesteş söz-cükler hatırlatmaz. Kökteş sözcük-ler aynı kökten oluşmuştur. Sesteş söz-cükler ise farklı köklere sahiptir. Bu yüzden sesteş sözcükler sözlüklerde (I), (II) şeklinde numaralandırılarak verilir.

Örnekler:
Ekşi yoğurdu sevmem.
Sıcakta kalan yoğurt ekşidi.

Savaş bir insanlık suçudur.
Günümüzde ülkeler savaşmıyor.

Barış, yarış, güreş… gibi sözcükler kökteş sözcüklerdir.    
Zor zorular uyarı kısmında anlatılanlarla ilgili olur. İyice kavramadan vazgeçmeyin.

YILMAZ ELGÜN