EYLEMDE ÇATI

EYLEMDE ÇATI

Eylemin nesne ve özneye göre gösterdikleri özelliklere çatı denir.

NESNESİNE GÖRE EYLEMLER

Nesne-yüklem ilişkisiyle ilgili konu anlatım videosu

Geçişli Eylemler

Nesne alabilen, yani ne/neyi/kimi sorularına yanıt verebilen eylemler geçişlidir. 

Örnekler:

Yatmadan önce en az bir saat kitap okuyorum. (Ne okuyorum?)

Arkadaşımı da geziye davet ettim. (Kimi davet ettim?)

Odanı toplamayı sakın unutma. (Neyi unutma?)

Geçişsiz Eylemler

Nesne alamayan, ne/neyi/kimi sorularına yanıt veremeyen eylemler geçişsizdir.

Not: Özne belirlendikten sonra nesne belirlenmelidir. 

Gece boyunca üşüdüm. (ne/neyi/kimi üşüdüm?) 

Arkadaşlarımı bulmak için sınıfa baktım. (ne/neyi/kimi baktım?)

Yarım saat sonra buraya gel. (ne/neyi/kimi gel?)

Ettirgen Eylemler (Geçişli Eylem  +  -R, -T, -Tır)

Geçişli eylemler -r, -t, -tır  çatı eklerinden birini alırsa ettirgen olur. 

Örnekler:

Kitabı arkadaşlarıma da okuttum.

Ona bir kompozisyon yazdırdım.

Olanları herkese duyurdum.

Bir eylem birden fazla çatı eki alabilir. Her çatı eki, eylemin geçişlilik derecesini artırır.

Kaz-dı-m / kaz-dır-dı-m / kaz-dır-t-tı-m /kaz-dır-t-tır-dı-m

Oldurgan Eylemler (Geçişsiz Eylem + -R, -T, -Tır)

Geçişsiz eylemler-r, -t, -tır  çatı eklerinden birini alırsa oldurgan olur. Geçişsiz eylemler çatı eklerinden birini aldıktan sonra geçişli olurlar.

Örnekler:

Terliyken soğuk su içtiği için üşütmüş.

Doktora gidip dişlerime baktıracağım.

Çocuklar kırlarda uçurtma uçurdular.

ÖZNESİNE GÖRE EYLEMLER

Özne-yüklem ilişkisiyle ilgili konu anlatım videosu

Etken Eylemler

Öznesi belli olan eylemlere etken eylem denir. Özne ile ilgili çatı eklerinden 

(-l, -n, -ş) birini almamış bütün eylemler etkendir.

Örnekler:

Ders çalışmayı seviyorum.   (cümlenin öznesi ben)

Muhasebeci, bankadan paraları aldı. (cümlenin öznesi muhasebeci)

Annem, akşam yemeği için mumları yaktı. (cümlenin öznesi annem)

Not: Edilgen eylemler dışındaki tüm eylemler etken eylem sayılır.

Edilgen Eylemler

Öznesi belli olmayan eylemlere edilgen eylem denir. Edilgen eylemler, etken eylemlere eklenen “-l, -n” ekleriyle türetilir. Bu iki ek, cümleye “başkaları tarafından” anlamı kattığında etken eylemler edilgen eylemlere dönüşür.

Yukarıda etken olarak kullanılan eylemler edilgen eyleme dönüştürülmek istendiğinde eylemlerin sonuna “-l, -n” eklerinden uygun olanını getirmek yeterli olacaktır. Bu eklerin, eylemlere “başkaları tarafından” anlamı kattığına dikkat edilmelidir.

Örnekler:

  • Dikkat ettim, bu okulda çok seviliyorsun. (Seven kim? Özne belli değil.)
  • Bu sabah bankadan paralar alındı. (Alan kim? Özne belli değil.)
  • Akşam yemeği için mumlar yakıldı. (Yakan kim? Özne belli değil.)

Bu cümlelerde “-l, -n” eklerinin cümleye “başkaları tarafından” anlamı kattığına dikkat edilmelidir.

UYARI:

Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne bulunmaz, sözde özne, örtülü özne bulunur. 

Sözde Özne

Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde gerçek özne düştüğü için gerçek özne bulunmaz. Öznenin yerini nesne görevindeki sözcük ya da söz öbekleri alır. Bu nedenle edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerdeki nesnelere sözde özne denir.

Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde yükleme sorulan “ne, kim” sorularına yanıt veren bütün sözler sözde özne sayılır.

  • Bu sabah tüm beyaz çamaşırlar yıkandı. 

-Yıkanan ne?

-Beyaz çamaşırlar (sözde özne / belirtisiz nesne)

  • Bozuk ütü yenisiyle değiştirildi. 

-Değiştirilen ne?

-Bozuk ütü (sözde özne / belirtisiz nesne)

Sözde özne ile ilgili kısa sunum videosu

Örtülü Özne

Özne çeşitleriyle ilgili konu anlatım videosu

Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde işi yapan varlık (gerçek özne) doğrudan bulunamayacağı için kimi sözcüklerin yardımıyla cümleye dahil edilebilir.  Bu cümlelerde gerçek özneler –ce ekini alarak ya da tarafından, nedeniyle, yardımıyla gibi sözcüklerle kullanılarak belirtilir. Gerçekte zarf tümleci olan bu söz öbekleri örtülü özne olarak kabul edilir.

  • Bu sabah tüm beyaz çamaşırlar  annem tarafından yıkandı.

                                        sözde özne/nesne                 örtülü özne/zarf tüm.

  • Bu karar   öğretmenler kurulunca alındı.

sözde öz.              örtülü özne/zarf  tümleci

  • Rüzgârın etkisiyle    kimi camlar kırılmıştı.

örtülü özne/zarf tüm.               sözde özne/nesne

Dönüşlü Eylemler

Öznenin yaptığı işten etkilendiğini bildiren eylemlere dönüşlü eylem denir. Yani dönüşlü eylemlerde öznenin yaptığı işten etkilenen yine öznenin kendisidir. Dönüşlülük, eylemlere getirilen “-l, -n” eklerinden biriyle yapılır. Bu ekler eyleme “kendi kendine” anlamı katarsa eylem dönüşlü sayılır. Geçişli eylemler dönüşlü eylem olabilir, geçişsizler dönüşlü olmaz.

Dönüşlü eylemlere getirilen “-l, -n” ekleri aynı zamanda edilgenlik eki olarak da kullanılmaktadır. Bu nedenle edilgen eylemlerle dönüşlü eylemler karıştırılabilir. Böyle bir karışıklığın oluşmaması için eklerin eylemlere kattığı anlamlara dikkat edilmelidir.

Yukarıda edilgen olarak kullanılan eylemler dönüşlü eylem olarak kullanıldığında biçimsel açıdan bir farklılık oluşmadığına, anlamsal bir farklılık oluştuğuna dikkat edilmelidir.

Örnekler:

Abim, banyoda yıkanıyor. (Yıkama işini yapan ve bu işten etkilenen öznedir.)

Arkadaşım bunları duyunca alındı. (özne, işi yapan ve işten etkilenendir.)

O sözden sonra sana çok kırıldım. (Ben, işi yapan ve işten etkilenendir.)

Bu cümlelerde “-l, -n” eklerinin edilgen eylemlerden farklı olarak cümleye “kendi kendine” anlamı kattığına dikkat edilmelidir.

Not:  “-L, -n” ekleri kullanılmadan cümleye “Kendi” sözcüğüyle dönüşlülük anlamı kazandırılabilir. Bu durumda eylem “-l, -n” eklerini almadığı için dönüşlü sayılmaz. Bu cümleler, eylem dönüşlü olmadığı hâlde dönüşlülük anlamı taşıyan cümlelerdir.

Örnek:

  • Küçük kardeşim, odasında kendi kendine ders çalışıyor.

İşteş Eylemler

Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını bildiren eylemlere işteş eylemdenir. Eylemlere getirilen “–()ş” ekiyle işteş eylemler türetilir. Bu ek, cümleye birlikte ya da karışlıklı yapma anlamlarından birini katar.

BİRLİKTE YAPMAKARŞILIKLI YAPMA
Kuzular otlakta meleşiyor.Birbirlerini görünce kucaklaştılar
Durduk yere ağlaşmışlar.Askerler cephelerde vurmuşlar.
Kuşları çalılıkta ötüşüyorlar.Gülümseyerek selamlaştılar.
Takımları yenilince ağlaştılar.Esirler yiyeceklerini bölüştüler.
Göstericiler polisi görünce kaçıştı.Seyirciler orada dövüştüler.
Herkes olay yerine koşuştu.Rakipler uzun süre bakıştılar.
İnsanlar, imdat, diye bağrıştılar.Onunla daha yeni tanıştık.

UYARI:

“-Leş” ekiyle türetilmiş eylemlerin kimilerinde işteşlik, kimilerinde ise nitelikte eşitlik anlamı bulunur:

Örnekler:

Onunla olur olmaz zamanlarda şakalaşırdık. (karşılıklı / işteş)

Davranışlarınıza dikkat edin, eşekleşmeyin! (nitelikte eşekle eşit olmak / işteş değil)

YILMAZ ELGÜN