SÖZCÜKTE ANLAM ÇERÇEVESİ


SÖZCÜKTE ANLAM ÇERÇEVESİ

Temel, Yan ve Mecaz Anlam Çok Anlamlılığı Oluşturur.

TEMEL, YAN, MECAZ ANLAM VE ÇOK ANLAMLILIK

TEMEL ANLAM

Bir sözcüğün, söylendiğinde aklımıza getirdiği ilk anlamdır. Temel anlam; sözcüğün konuluş anlamı, ilk anlam, başat anlam olarak da adlandırılır. Bir sözcük ilk önce temel anlamıyla var olur; yan ve mecaz anlamlar, temel anlamdaki sözcüğün anlamca genişlemesi sonucu oluşmuşlardır. Bir sözcüğün birden fazla yan ve mecaz anlamı bulunabilir fakat bir temel anlamı bulunur. 

Sözcüğün temel anlamda kullanılıp kullanılmadığını anlamak için sözcüğü cümleden çıkarırız. Aklımıza gelen ilk anlamla sözcüğün cümledeki anlamını karşılaştırırız. Aklımıza gelen ilk anlamla cümledeki anlam aynıysa  sözcük cümlede temel anlamıyla kullanılmış demektir. Sözlüklerdeki birinci madde sözcüğün temel anlamını içerir.

Örnekler:

  • Büyük heyecan içinde bu satırları yazıyorum. (Söz ve düşünceyi harflerle anlatmak)
  • Bu sıcakta soğuk bir şeyler içsek iyi olur. (Havadaki yüksek ısı)
  • Karadır en sevdiğim renk. (En koyu renk, beyaz karşıtı)
  • Bunu şirketin merkezine bildirelim. (Bir kuruluşun yönetim yeri )
  • İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı. (Açık olmayan)

YAN ANLAM

Bir sözcüğün,  temel anlamıyla bağını koparmadan kazandığı yeni anlamlara yan anlam denir. Bir sözcük temel anlamdan yan anlama geçerken temel anlamın bildirdiği kavramla şekilsel, işlevsel, anlamsal ilgisini koparmaz. Örneğin, “kuşun kanadı” tamlamasında kanat sözcüğü temel anlamdadır. “uçağın kanadı” tamlamasında kanat sözcüğü yan anlamdadır. Kuşun kanadıyla uçağın kanadı arasında şekilsel ve işlevsel benzerlik söz konusudur.

Yan anlam, kullanılış anlamı olarak da adlandırılır.

Örnekler:

  • Bu kitap Yılmaz Elgün tarafından yazılmıştır. (Yazı ile anlatmak, yazıya dökmek)
  • İstanbul’a üçüncü köprü yapılacakmış, gazeteler yazıyor. (Yazıyla bildirmek)
  • Burası bir fırın kadar sıcaktı. (Isısı yüksek yer)
  • Kara gözlüm efkârlanma, gül gayri. (Siyah renkte olan)
  • Onu er eğitim merkezinde onu kimse görmemiş. (bir işin öğretildiği yer)
  • yollar kapalı, boşuna oralara kadar gitmeyin. (geçilmez durumda olan)

MECAZ  ANLAM

Bir sözcüğün temel anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlamdır. Bir sözcüğün temel anlamıyla mecaz anlamı arasındaki anlam bağı çok zayıftır. Bir sözcük tek başına mecaz anlam taşımaz, cümle içinde veya deyim içinde mecaz anlam kazanır.

 Mecaz anlam, değişmece anlam olarak da ifade edilir.

Örnekler:

  • Böyle yazılmış alınyazımız. (İnsanın geleceğini belirlemek)
  • Sıcak bir yuva özlemiyle yanıp tutuşuyordu. (Sevgi dolu)
  • Karadır benim bahtım kara. (Kötü, uğursuz)
  • İş, bu merkezdeyken bırakılır mı? (aşama)
  • Böyle kapalı bir insan daha görmedim. (içe dönük yaratılışta olan)

ÇOK ANLAMLI SÖZCÜKLER

Birden fazla anlam taşıyan sözcüklere çok anlamlı sözcükler denir. Başka bir deyişle bir sözcüğün temel, yan, mecaz anlama sahip olması çok anlamlılığı oluşturur.

Örnek:

  • Başımı kapıya çarptım. (vücudun üst veya önünde bulunan bölüm, kafa – temel)
  • Cumhurbaşkanı devletin başıdır. (bir topluluğu yöneten kimse – yan)
  • Hafta başı, yılbaşı, satır başı… (başlangıç – yan)
  • Her şeyin başı sağlıktır. (temel, esas – yan)
  • Dağ başını duman almış. (arazide en yüksek nokta – yan)
  • Otuz baş koyun almıştı. (hayvan, yiyeceklerde adet, tane – yan)
  • Havuz başına uzanmıştı. (bir şeyin yakını, çevresi – yan)
  • Bu işte başı çeken yine bendim. (önderlik etmek – mecaz)

Baş sözcüğünün yukarıdaki kullanım ve anlamları çok anlamlılığı örnekler niteliktedir.

YILMAZ ELGÜN

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s