ÖZNE

Özne  yüklemin bildirdiği işi yapan varlıktır.
Özne, treni kullanan kondüktöre benzetilebilir. Cümlede de işi yapan varlık öznedir.

ÖZNE

Yüklemin bildirdiği işi yapan ya da  durum, oluş içindeki varlığı karşılayan söz, söz öbeği, ek, harf…e özne denir. Özneler adın durum eklerini almazlar.

Özne, yükleme sorulan ne, kim sorularıyla bulunur. Bu sorular yükleme rastgele sorulmamalıdır. Aşağıdaki kalıpları kullanarak sormanız kimi cümlelerde özne ile nesneyi karıştırmanızı önler.

  • Yüklemi eylem olan cümlelere “…-en kim/ne?” biçiminde sorulur.
  • Yüklemi eylem olmayan cümlelere “… olan kim/ne?” biçiminde sorulur. 

Örnek:

Vatan, çalışkan insanların omuzları üstünde yükselir.

—Yükselen ne?

—Vatan. (özne)

Mutluluğum, başkalarının mutluluğunu artırmaktır.

 —Artırmak olan ne?

—Mutluluğum. (özne)

Kitaplarım, bana yetecek kadar büyük bir krallıktır.                                               y

Bana yetecek kadar büyük bir krallık olan nedir?

—Kitaplarım. (özne)

Okulumuzun öğrencileri değerlerine sahip çıkarlar.

—Sahip çıkan kim?

 —Okulumuzun öğrencileri. (özne)

Özneyi doğru belirlemeyi öğrenmek için bu videoyu sonuna kadar izlemenizi öneriyorum sevgili öğrenciler.

Ö Z N E Ç E Ş İ T L E R İ

GERÇEK ÖZNE

Yüklemin bildirdiği işi yapan varlıktır. Bu varlık cümlede yazılmışsa gerçek özne olarak kabul edilir. Yükleme sorulan ne/kim sorularına yanıt veren sözler gerçek öznedir. Yukarıdaki örnek cümlelerde geçen tüm özneler gerçek öznedir.

GİZLİ ÖZNE

Cümlede yazılmayan, yüklemdeki kişi ekiyle anlaşılan öznelerdir. Gizli özneler de gerçek özne sayılır.

Örnek:

O zaman ne demek istediğini anlayamamıştım. (gizli özne: ben)

Geziye giden arkadaşlarına katılmalısın. (gizli özne: sen)

SÖZDE ÖZNE

Ayrıntılı bilgi için eylemde çatı konusundaki öznelerine göre eylemler kısmına bakınız.

ÖRTÜLÜ ÖZNE

Ayrıntılı bilgi için eylemde çatı konusundaki öznelerine göre eylemler kısmına bakınız.

Yüklem belirlendikten sonra bulunacak ilk öge öznedir.

Özneyi bulmak için kullanılan “ne, kim” soruları özne sayılır.

   Örnek:

   Kim demiş ki ben bilmem aşkı sevdayı?

   Yaşamımızı ne güzelleştirebilir?

Birden fazla yüklemi olan cümlelerde ortak özne kullanılabilir.

 Örnek:

 Oyuncu sahaya indi, beyzbol topunu aldı, arkadaşına verdi. (Oyuncu, ortak öznedir.)

Kimi cümlelerde (yüklemi edilgen-geçişsiz eylem olan cümlelerde) özne bulunmaz.

Örnek:

Böyle zamanlarda dışarıda beklenmez.

      —Beklenmeyen ne/kim?

      —Yanıt yok, öznesiz cümle.

Özneler sadece iyelik ve çoğul eklerini alabilirler.

Örnek:

Arkadaşlarım beni bu zor zamanda yalnız bırakmadılar.

Babası onu almaya gelecekmiş.

YILMAZ ELGÜN